İnsansız otonom sistemlerde insan-makine etkileşimi tipik olarak bir yer bilgisayarı ve bu bilgisayarın kullanıcı arayüzü ile sağlanır. İnsan-makine arayüzü ile ilgili dünyada yürütülen çeşitli çalışmalar etkin sistemlerin geliştirilmesine odaklanmıştır. ASELSAN da bu teknolojileri yakından takip ederek insansız hava, kara ve deniz platformlarının Kontrol İstasyonlarında kullanmaktadır.
İnsansız sistemlerin kullanım kolaylığı sistemin otonomi seviyesine bağlı olduğu kadar kullanıcı arayüzünün sadeliğine ve kullanım kolaylığına da bağlıdır. İnsansız otonom sistemlerde insanmakine etkileşimi tipik olarak bir yer bilgisayarı ve bu bilgisayarın kullanıcı arayüzü ile sağlanır. Bu bilgisayara ek olarak birtakım teçhizat (anten, modem, joystick, vb.) da Yer Kontrol İstasyonuna entegre edilir.
İnsan-makine arayüzü ile ilgili dünyada yürütülen çeşitli çalışmalar etkin sistemlerin geliştirilmesine odaklanmıştır. ASELSAN da bu teknolojileri yakından takip ederek insansız hava, kara ve deniz platformlarının Kontrol İstasyonlarında kullanmaktadır.
Tipik bir Kontrol İstasyonu arayüzünde bulunması gereken temel bileşenler şunlardır:
• Ana uçuş ya da sürüş bilgisi
• Seyrüsefer bilgisi
• Seyrüsefer noktası planlama bilgisi
• Sensörlerden gelen verilerin gösterilmesi
• Faydalı yük kontrolü
• Görevle ilgili bilgiler
• İnsan makine etkileşimi için gerekli arayüzler (klavye, fare, dokunmatik ekran, joystick, vb.)
Bu sistemlerde operatörün iş yükünü en aza indirecek ve acil durumlarda operatörün dikkatini hemen çekecek şekilde görsel ve işitsel uyaranlar kullanılmalıdır. Ayrıca sistemlerin otonomi seviyesinin yüksek olması acil durumlarda operatörün hızlı ve doğru bir karar verip sistemin yönetimini ele alarak acil durum koşullarından çıkması için yeterli süreye sahip olmasına olanak sağlayacaktır. Grafik arayüzde insan makine faktörleri çalışması sonucu belirlenmiş standart konseptlerin, standart notasyonların, renklerin ve sembollerin kullanılması operatörlerin sistemi rahat kullanmalarını, farklı sistemlerin Kontrol İstasyonlarını kullanırken adaptasyon sürelerinin kısa olmasını sağlayacak ve operatörlerin reaksiyon süresini kısaltacaktır. İnsan faktörleri mühendisliği bu konseptleri çalışan ve sistemlerin kullanım kolaylığını en üst düzeye çıkarmayı hedefleyen mühendislik branşıdır.
İyi tasarlanmış insan-makine arayüzleri aşağıdaki temel bileşenlere odaklanır.
• Kontrol sistemlerinin fiziksel özellikleri: Taşıma kolaylığı, ergonomi, kumandaların fiziksel olarak kolay kullanımı, kaza riskinin düşürülmesi, çevresel şartlara (nem, kum, sıcaklık, aydınlık) uyum, titreşim, ekran parlaklığı, yazılı bilgilerin okunaklı olması ve varsa sesli ikazların özellikleri bu bileşen kapsamında belirlenir
• Renk seçimi: Renk seçimi operatörün veya pilotun anlamlı ve önemli bilgilere dikkatini toplamasını sağlar. Renk kodlarının semboller arasında tutarlı olması bu bileşen kapsamında uygulanır. Örneğin, kırmızı, pembe ve sarı renkler ikazlara yönelik renklerdir, yeşil ise normal durumları ifade eden renktir, mavi dış ortamlarda zor görünen bir renk olduğundan mümkün olduğunca kullanılmamalıdır. Çok fazla renk kullanımı ise karmaşaya yol açacağından tercih edilmemelidir.
• Semboller: Sembol seçimi de operatörün veya pilotun anlamlı ve önemli bilgilere dikkatini toplamasını sağlar. Bu sebeple semboller gözle rahat ayırt edilebilir olmalı ve birden fazla anlama gelmeyecek şekilde seçilmelidir. Mümkün olan yerlerde ayrı semboller kullanmadan aynı sembolün rengini değiştirmek, çerçeve içine almak gibi yöntemler kullanılarak farklı durumlar ifade edilebilir.
• Veri akışının organize edilmesi: Veriler üst üste basılmamalı, gereksiz veriler ekranda gösterilerek yer kaplamamalıdır. Gerekli yerlerde küçük pencereler açarak kullanıcının dikkati ilgili alt ekrana çekilmelidir.
• İkazlar: Her türlü anons, mod değişimi, görevle ilgili kritik bilgiler bu kapsamda ele alınır. Görsel ikazlar için yukarıda bahsedilen renk seçimi uygulanmalıdır. Sesli ikaz kullanılıp kullanılmayacağına sistem tasarımı aşamasında karar verilmelidir.
• Kumanda Arayüzleri: Kumanda arayüzleri operatörün ve pilotun iş yükünü en aza indirecek şekilde belirlenmeli ve ergonomik olmalıdır. Gerekli yerlerde dokunmatik ekran teknolojisinden faydalanılarak kumanda arayüzü birimi sayısı azaltılabilir.
ASELSAN, insansız hava, kara ve deniz platformları ürünlerinin kullanım alanları doğrultusunda ilgili standartlara uyarak çeşitli insan-makine arayüzü çözümleri geliştirmektedir. Aşağıdaki şekillerde örnek sistemler mevcuttur.
Homojen ve heterojen sürü sistemleri için de yenilikçi insan makine etkileşimi teknolojileri ile ilgili olarak çalışılmaktadır. Bu sistemler dünyada da yeni geliştirilmekte olduklarından henüz oturmuş ve standart haline gelmiş konseptler mevcut olmamakla birlikte yukarıda listelenen temel özellikler bu sistemlerin de en önemli bileşenleri olacaktır.
Bu alandaki kullanım senaryoları:
• Kendi organize olabilen çoklu otonom platformların homojen birimler olarak kumanda edilmesi
• Tek operatörün çoklu platformları yönetmesi
• Birden fazla operatörün çoklu platformları yönetmesi
olarak gruplanabilir. ASELSAN sürü İHA (İnsansız Hava Aracı) ve İDA (İnsansız Deniz Aracı) çalışmaları kapsamında kontrol istasyonu donanımı ve yazılımı geliştirme çalışmaları devam etmektedir.
Operatör ve pilotların sistemlerle ilgili durumsal farkındalığını artıracak farklı teknolojiler de hem dünyada hem de ASELSAN’da çalışılmaktadır. Bu kapsamdaki en popüler çözümler sanal gerçeklik ve arttırılmış gerçeklik gözlüğü çözümleridir. Artırılmış gerçeklik gözlükleri özellikle İHA’larda sivil çözümlerde yaygın olarak kullanılmaktadır. ASELSAN tasarımı İHA kontrol istasyonları da artırılmış gerçeklik gözlüklerini desteklemektedir. Bu konudaki çalışmalar öncelikle ASELSAN SAKA mikro İHA platformunda denenerek sistemlere opsiyonel özellik olarak eklenecektir.
Artırılmış gerçeklik gözlüklerinin İHA eğitimlerinde de kullanılması planlanmaktadır. Kullanıcılar İHA Yer Kontrol İstasyonunu eğitim moduna alarak sanal bir 3 boyutlu İHA görüntüsünü gerçek dünya görüntüsünün üstünde görecek ve İHA kullanma eğitimini gerçek platformda almak yerine sanal bir model üzerinden alarak sisteme olan aşinalıklarını geliştireceklerdir. Bu altyapının da ASELSAN tasarımı İHA’larda opsiyonel olarak yer alması planlanmakta ve geliştirme çalışmaları devam etmektedir.